Cànan Soidhnidh Bhreatainn ann an Alba


Tha fios againn uile gur e Seachdain na Gàidhlig – ach an robh fios agad gur e Seachdain Cànain Soidhnidh a th’ ann an t-seachdain seo?

Seo tionndadh Gàidhlig de bhloga a rinn ar co-obraichean ann an SPICe – Ionad Fiosraichidh na Pàrlamaid.

Tar-shealladh

Thathar a’ meas gu bheil 151,000 neach san RA a’ cleachdadh Cànan Soidhnidh Bhreatainn (BSL), agus gu bheil 87,000 dhiubh b/Bodhar.  Tha na h-àireamhan a’ tighinn bhon bhuidhinn charthannais Comann Dhaoine Bodhar Bhreatainn (BDA) a tha air duilleag fiosrachaidh mu BSL fhoillseachadh. Tha BDA a’ mìneachadh cànanan soidhnidh mar:

[…] “cànanan làn-chomasach agus brìoghmhor; aig an aon àm tha iad gu math eadar-dhealaichte bho chànanan labhairteach.  Is e cànan lèirsinneach-gluasadach a th’ ann am BSL le gràmar sònraichte a’ cleachdadh cumaidhean làimhe, coltas aghaidh, gluasadan, agus cànan bodhaig gus brìgh a chur an cèill.”

Tha BDA a’ sgrìobhadh gu bheil BSL air leth bho Bheurla labhairteach agus gur ann am Breatainn as motha a thathas ga chleachdadh.  Tha an cànanan soidhnidh fhèin aig dùthchannan eile sam bithear a’ bruidhinn na Beurla.  Bithear a’ cleachdadh Cànan Soidhnidh na h-Èireann (ISL) ann am Poblachd na h-Èireann agus Èirinn a Tuath, agus Cànan Soidhnidh Ameireagaidh (ASL) anns na Stàitean Aonaichte.

Nuair a bhios tu a’ leughadh mu BSL tha e cumanta faicinn Bodhar air a sgrìobhadh le litir-mhòr agus bodhar le litir-bheag.  Tha an carthannas SignHealth a’ mìneachadh an adhbhair airson an eadar-dhealachaidh:

“Thathas a’ cleachdadh an fhacail bodhar airson bruidhinn air no aithneachadh neach sam bith aig a bheil fìor dhuilgheadas claisneachd.  Aig amannan bithear ga chleachdadh airson iomradh a thoirt air daoine a tha glè mhaol sa chlaisneachd cuideachd.

Bidh sinn a’ cleachdadh Bodhar le B mòr airson iomradh a thoirt air daoine a tha air a bhith bodhar fad am beatha, no bhon a thòisich iad ag ionnsachadh bruidhinn.  Tha iad bodhar ro-chànan.  Tha seo na eadar-dhealachadh cudromach, leis gu bheil daoine Bodhar buailteach a bhith a’ conaltradh ann an cànan soidhnidh mar a’ chiad chànan aca.  Airson a’ mhòr-chuid de dhaoine Bodhar tha Beurla na dàrna cànan, agus faodaidh e a bhith duilich dhaibh teachdaireachdan thoinnte sa Bheurla a thuigsinn.

Tha coimhearsnachd nan daoine Bodhar gu math làidir agus dlùth le a cultar agus dearbh-aithne fhèin, stèidhichte air cànan co-roinnte.”

Airson a’  chiad turas dh’fhaighnich Cunntas-sluaigh na h-Alba 2011 a’ cheist ‘A bheil thu a’ cleachdadh cànan eile seach Beurla aig an taigh?’ Tha na toraidhean air an sgrùdadh san fhoillseachadh Toraidhean co-ionannachd Cunntas-sluaigh 2011: anailis, pàirt a dhà, sa bheil earrann air luchd-cleachdaidh BSL.  Stèidhichte air na freagairtean tha am foillseachadh ag ràdh gu bheilear a’ meas gu bheil timcheall air 12,500 neach ann an Alba a’ cleachdadh BSL san dachaigh, a’ ciallachadh gu bheil 24 neach-cleachdaidh BSL gach 10,000 neach.  Bidh Cunntas-sluaigh na h-Alba 2022 a’ faighneachd ‘An urrainn dhut BSL a chleachdadh?’ airson a’ chiad uair.

 Aithne laghail
Chaidh BSL aithneachadh mar mhion-chànan le Riaghaltas na Rìoghachd Aonaichte ann an 2003, ge-tà, is i Alba gu ruige seo an aon dùthaich san Rìoghachd Aonaichte a tha air aithne a thoirt do BSL san lagh.  Tha Achd BSL (Alba) 2015 ga dhèanamh na riatanas laghail do Riaghaltas na h-Alba agus buidhnean poblach a bhith a’ brosnachadh, agus a’ cuideachadh le adhartachadh, cleachdadh agus tuigse air BSL. Chaidh a dhèanamh riatanach plana ullachadh a mhìnicheadh ciamar a bhiodh seo air a thoirt gu buil.

Plana Nàiseanta Riaghaltas na h-Alba
Tha Plana Nàiseanta BSL 2017-2023 a’ mìneachadh ro-innleachd Riaghaltas na h-Alba airson taic a thoirt do BSL ann an Alba. Buinidh am plana ri Riaghaltas na h-Alba a bharrachd air còrr is 50 buidheann poblach nàiseanta ris a bheil Ministearan na h-Alba an urra.  Tha rùintean Plana Nàiseanta BSL air an cur an cèill sa Gheàrr-chunntas Ghnìomhach:

“Tha Riaghaltas na h-Alba airson a chur an sàs gur i Alba an t-àite as fheàrr san t-saoghal airson luchd-cleachdaidh BSL* a bhith a’ fuireach, ag obair agus a’ tadhal.  Tha seo a’ ciallachadh gum bi daoine aig a bheil BSL mar chiad chànan neo cànan as fheàrr leotha a’ gabhail làn phàirt ann am beatha làitheil agus phoblach na h-Alba, mar shaoranaich ghnìomhach, fhallain, agus gun urrainn dhaibh co-dhùnaidhean fiosraichte a dhèanamh mu gach taobh de am beatha.”

Bha aig buidhnean poblach eile leithid ùghdarrasan ionadail, bùird roinneil NHS, colaistean/oilthighean agus Pàrlamaid na h-Alba ri na planaichean aca fhèin ullachadh.

Shuidhich Plana Nàiseanta BSL10 cinn-uidhe fhad-ùine airson BSL ann an Alba, agus 70 gnìomh a dh’fheumadh Riaghaltas na h-Alba a choileanadh ro 2020 a dh’ionnsaigh nan ceann-uidhe sin.

Plana Nàiseanta: aithisg adhartais
Chaidh Plana nàiseanta Cànan Soidhnidh Bhreatainn – aithisg adhartais: fhoillseachadh san Dàmhair 2021 (chuir an galar lèir-sgaoilte COVID-19 dàil air a’ chiad cheann-latha foillseachaidh).

Tha e a’  comharrachadh an adhartais a rinneadh ann am foghlam, eadar-mhìneachadh, freagairt don ghalar lèir-sgaoilte, agus beatha phoblach is comann-sòisealta. Tha an Riaghaltas a’ nochdadh prìomh thachartasan leithid eadar-mhìneachadh beò BSL aig coinneamhan fiosrachaidh coròna-bhìorais làitheil Riaghaltas na h-Alba, agus dùblachadh na h-àireimh de dh’ùghdarrasan ionadail aig a bheil sgoiltean a tha a’ tabhann BSL mar dhàrna cànan a bharrachd.

Tha an aithisg a’ crìochnachadh le beachd an Riaghaltais gu bheil ìomhaigh BSL air a dhol an-àirde gu mòr ann an Alba.  Ach tha e cuideachd a’ toirt fa-near gu bheil mòran phuingean gnìomha fhathast nach deach a dhèanamh no a chrìochnachadh agus gun obraich Riaghaltas na h-Alba gus dèiligeadh riutha sin.

Plana BSL Pàrlamaid na h-Alba

Tha àrdachadh air a bhith san fhiosrachadh a tha ri fhaighinn ann am BSL mar thoradh air plana Cànan Soidhnidh Bhreatainn Pàrlamaid na h-Alba airson 2018-2024. Tha eadar-mhìneachadh beò air Ceistean don Phrìomh Mhinistear agus deasbadan taghte  agus tha iad rim faighinn air sianal BSL TBh. na Pàrlamaid. Bidh Oifigear Leasachaidh BSL Pàrlamaid na h-Alba a’ stiùireadh lìbhrigeadh a’ phlana BSL, ag obair gu dlùth leis a h-uile oifis sa Phàrlamaid gus mothachadh a thogail agus seirbheisean a leasachadh do luchd-tadhail BSL agus don choimhearsnachd BSL san fharsaingeachd.  Tha e cuideachd na phrìomh neach-ceangail eadar a’ Phàrlamaid agus coimhearsnachdan luchd-cleachdaidh BSL, agus bidh e a’ cur a-mach iris-d cunbhalach BSL le naidheachdan mu ghnothaichean na Pàrlamaid. 

Mark MacMhaoilein – Oifigear Leasachaidh BSL na Pàrlamaid

Stòrasan do bhuidhnean poblach
Tha làrach-lìn Riaghaltas na h-Alba Achd BSL (Alba) 2015  a’  taisbeanadh naidheachdan mun obair a tha buidhnean poblach a’ dèanamh gus taic a thoirt do chleachdadh BSL agus tha ceanglaichean ann gu raon de stòrasan BSL.

Faodar fios a chur gu Oifigear Leasachaidh BSL Pàrlamaid na h-Alba air post-d: BSL@parliament.scot.

Lena Phalen, Neach-taic Cheistean

Le taing do Mark McMillan, Oifigear Leasachaidh BSL

Athchuinge mun Ghàidhlig a’ tighinn air beulaibh na Pàrlamaid #gàidhlig #cleachdi


Tha coimhearsnachd na Gàidhlig air ùidh mhòr a nochdadh air na meadhanan sòisealta mu athchuinge co-cheangailte ris a’ Ghàidhlig a chaidh a chur a-steach gu Comataidh Com-pàirteachaidh nan Saoranach agus nan Athchuingean Poblach na bu thràithe am-bliadhna.

Seo PE1922: Cancel all Local Authority expenditure on Gaelic expansion – Petitions (parliament.scot)

Tha teacsa na h-athchuingean ri fhaighinn sa Ghàidhlig cuideachd agus gheibhear pàipear ullachaidh bho Ionad Fiosrachaidh na Pàrlamaid mun athchuinge.

Bidh a’ Chomataidh a’ beachdachadh air an athchuinge aig a’ choinneamh aca air Diciadain 23/03/22. Thèid fios a phostadh mun choinneimh air làrach-lìn na Comataidh.

Ma tha beachdan agad air an athchuinge seo (no air athchuinge sam bith eile) faodar fios a chur chun na comataidh aig: petitions.committee@parliament.scot.

Chan fheumar feitheamh gu às dèidh na coinneimh. Faodar beachdan a chur a-steach uair sam bith.

Alasdair MacCaluim

Oifigear Leasachaidh Gàidhlig

gaidhig@parliament.scot

Gaelic Cheat sheet for International Mother Language day #gàidhlig #idml2022


This week we have a special guest blog for International Mother Language Day from our new and multilingual colleague Wacera Kamonji who has created a Gaelic cheat sheet for those wishing to learn a little Gaelic for International Mother Language Day.

Hello, my name is Wacera Kamonji and I have recently joined the Scottish parliamentary staff as part of the John Smith centre. Previously I have worked with festivals and grassroots organisation with hopes to expand my creative outlets, learn more about governmental and cultural policy and give a platform from people from a similar background to mine the opportunity to learn, grow and apply for opportunities that wouldn’t be easily afforded to them.

Today we celebrate mother language day, for me this day reminds me how important it is to retain and appreciate your mother tongue as much as possible. For me, I speak two languages, English and Swahili. As for my family, the majority speak three; English, Swahili and Kikuyu (Kenyan ethnic language)

When I was younger, I was able to understand a Kikuyu with ease and spoke English and Swahili at home. When I moved to Scotland using English became primary and I found my Swahili slowly slipping and my Kikuyu fading even more.

Luckily, going back to Kenya every summer has helped me retain some of my Swahili speaking abilities to a conversational level, though I do mix it a lot with English.

With this year’s theme of International Mother Language day looking at how technology bridges the gap in language learning, I can say recent growth in technology has helped bridge a gap in my language learning, both being cost effective as often times classes can be expensive and also being able to learn and pick up the language on my own time. YouTube, podcasts, language learning apps and now being able to have online tutors has helped me keep my language practice up.

It has also pushed me to try out other languages such as French and Spanish.

I have always found that learning a few key phrases in another language helps fill in the gaps when it comes to interacting with people of other cultures, even if your pronunciation isn’t perfect, people are happy that you tried.

As for my interest in Gaelic, though I don’t speak it, I found it fascinating, mostly because many are not aware that people in Scotland have another ethic language other than English. Though not widely spoken in the country as it was over 250 years, its use and history has helped me understand Scotland’s cultural history and how Scotland has evolved over the years. Learning town and location names and places and how we unknowingly still use Gaelic, shows how quickly we absorb other languages and pepper it into our own.

Together with Gaelic Officers Alasdair and Mark, we created this cheat sheet of basic phrases as there is a growing interest to try out the language even at its basic level. This sheet is great for newbies, those with an interest in Gaelic or those who want to expand their vocabulary in other languages.

Wacera Kamonji